„Animacja kultury” to pojęcie robiące niezwykłą karierę. Każda właściwie nowo otwierana w Warszawie knajpa ma plany „animacyjne”, coraz więcej fundacji i stowarzyszeń ma chęć „animowania kultury” w statucie. Istnieje kilka kierunków studiów i specjalizacji, mających w tej dziedzinie kształcić. PRL-owski kaowiec stał się dumnym „animatorem kultury”.
„Animowanie” to ożywianie kultury, działanie w niej i dla niej. Przyjmuje się, że ruch animacyjny wywodzi się z Francji lat 60., jednak podobne działania zaobserwować można także wcześniej i gdzie indziej – podobne cele stawiają sobie skandynawskie „szkoły ludowe”, podobne idee przyświecały także polskiemu ruchowi społecznikowskiemu lat 20. i 30. Do głównych zadań animacji kultury należy edukowanie jednostek i grup społecznych, wyzwalanie twórczego potencjału, wspomaganie kreatywności i rozwoju poprzez projekty artystyczne i społeczne. Animator jest zatem organizatorem i menadżerem kultury, ale także artystą i odkrywcą artystów.
Trzem opisanym poniżej warszawskim instytucjom animacyjnym przyświecają podobne cele, każda jednak realizuje je na inne sposoby, każda ma inną strukturę i skierowana jest do nieco innego odbiorcy. Specjalizacja prowadzona w Instytucie Kultury Polskiej jest programem edukacyjnym, przeznaczonym dla studentów Uniwersytetu Warszawskiego, Centrum Aktywności Lokalnej proponuje metodę działania animacyjnego samorządom, instytucjom pozarządowym i działaczom lokalnym, zaś Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę” to założona przez pasjonatów organizacja, zrzeszająca organizatorów kultury, którzy współpracują z artystami, młodzieżą i starszymi ludźmi w celu ożywienia przestrzeni miejskiej i rozpowszechniania różnych dziedzin sztuki.
Instytut Kultury Polskiej
Przemyślaną i spójną wizję tego, czym animacja kultury być powinna, przedstawiają twórcy specjalizacji w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Sięgają oni do doświadczeń duchowych patronów ruchu animacyjnego – m.in. Edwarda Abramowskiego i Jerzego Grotowskiego. Wyprowadzają wizję kształcenia w tej dziedzinie z koncepcji „kultury czynnej” i – we współpracy z polskimi i zagranicznymi instytucjami – przenoszą wzniosłe idee na grunt akademickiej edukacji. Ważną pomocą jest tu europejski program Leonardo da Vinci, którego celem jest rozwijanie form kształcenia zawodowego. Instytut Kultury Polskiej otrzymał dzięki niemu granty na swoje kolejne projekty - „Program kształcenia w dziedzinie animacji kultury” (1998), „Program wymiany dla kadry kształcącej animatorów kultury” (1999) i „Sieć instytucji kształcących animatorów kultury” (2001). Warsztaty proponowane w ramach specjalizacji obejmują zarówno wiedzę praktyczną z zakresu finansowania i planowania projektów kulturalnych jak i działania artystyczne, mające pozwolić na odnalezienie w sobie potencjału kreatywnego w wybranej dziedzinie – m.in. malarstwa, teatru, fotografii czy krytyki filmowej. Słuchacze wyjeżdżają również na staże do zaprzyjaźnionych instytucji kultury, takich jak Ośrodek Pogranicze w Sejnach, angielskie stowarzyszenie Laundry czy Odin Teatret w Holstebro.
Naczelne zadanie specjalizacji określić można tytułem jednego z prowadzonych w jej ramach warsztatów - „projektowanie sytuacji twórczych”. „Nie jest dla nas ważne, czy ty zostaniesz artystą, chociaż życzymy ci jak najlepiej” - pisze Andrzej Mencwel w jednym z konstytuujących ideę specjalizacji tekstów „Przyczyniać się pomału” - „ważne jest to, abyś umiał w innych odkryć artystów. Abyś był wrażliwy na cudzą wrażliwość, uczulony na uczucia innych, rozumiejący ich umysły. Abyś był zdolny ich ożywiać, prowadzić, a więc – animować.”
Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej
Podobne idee zdają się przyświecają Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej. Jest to organizacja pozarządowa, stawiająca sobie zadanie wspierania aktywizacji i rozwoju społeczności lokalnych. We współpracy z samorządami i innymi organizacjami pozarządowymi, CAL buduje sieć animatorów i prowadzi projekty edukacyjne. Opiera się na doświadczeniach polskiej pedagogiki społecznej i europejskiej community work. Model, który proponuje to „ośrodek społecznościowy”, w którym najważniejsza jest wspólnota osób działających w danym środowisku. CAL to zatem nie tyle instytucja, co metoda działania proponowana klubom osiedlowym, szkołom, domom kultury itd., mająca pomóc w integracji i aktywizacji ich członków. Jest to metoda całościowa, starająca się odpowiadać na problemy artykułowane przez dane środowisko. W ramach warsztatów w Szkole Animacji Społecznej, pracownicy domów kultury, szkół i ośrodków pomocy społecznej zdobyć mogą wiedzę na temat odkrywania potencjału i integrowania społeczności – dowiadują się, jak dotrzeć do ludzi, jak odkryć w nich talent i jak przygotować te działania od strony organizacyjnej. Ponadto, w ramach Centrum funkcjonuje Instytut im. Heleny Radlińskiej, zajmujący się teoretyczną refleksją nad rozwojem społeczności lokalnych i badaniem poszczególnych węzłów współpracy środowiskowej. Jego prace zaowocowały licznymi publikacjami dotyczącymi edukacji i animacji w środowisku lokalnym oraz roli animatora społecznego.
Towarzystwo inicjatyw twórczych „ę”
Towarzystwo inicjatyw twórczych „ę” istnieje od 2002 roku. Zajmuje się aktywizacją i edukacją poprzez sztukę – zarówno młodzieży jak i seniorów, zarówno na prowincji jak i w stolicy. Jej głównym warszawskim projektem jest, działająca od września 2009 roku, Animatornia - centrum kultury wzorowane na francuskich centres culturels. Skupia ona menadżerów kultury, którzy zapraszają do współpracy artystów i organizacje, stawiając sobie za cel ożywienie przestrzeni kulturalnej Warszawy. Projekty obejmują fotografię (Migawki, Fotoprezentacje), film i sztuki audiowizualne (Przedszkole filmowe, Videonotacje) i edukację animatorów kultury (Laboratorium Animatorni). W ramach programu „Zoom na domy kultury”, stowarzyszenie przeprowadziło ponadto badanie dotyczące funkcjonowania mazowieckich domów kultury, a podczas warsztatów „Szuflada + telewizor” zachęciło uczniów warszawskich szkół do stworzenia swojej własnej – fotograficznej lub filmowej - opowieści o ich mieście. Jeżeli dodać do tego fotograficzny projekt „Magiczne Mazowsze”, prowadzony w wielu miastach program aktywizacji osób starszych „Seniorzy w akcji” czy międzykulturowe warsztaty „Dla tolerancji”, otrzymamy obraz interdyscyplinarnego stowarzyszenia animacyjnego, które aktywizuje także osoby znajdujące się poza głównym obiegiem kultury.
Przedstawiłam tylko trzy z wielu warszawskich instytucji, zajmujących się animowaniem, każda z nich jest inna, każda też ma już znaczące zasługi dla rozwoju polskiej kultury. Instytut Kultury Polskiej wykształcił wielu specjalistów sektora kreatywnego, którzy współpracują z najbardziej znanymi warszawskimi organizacjami pozarządowymi, ale też działają w lokalnych społecznościach. Centrum Aktywności Lokalnej zwraca się do regionalnych ośrodków i domów kultury, proponując unikalny program aktywizacji, dzięki któremu działania twórcze znajdują swoje miejsce także poza największymi ośrodkami miejskimi. Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę” swoimi awangardowymi projektami ożywia przestrzeń miejską, działa na rzecz przywrócenia pamięci i włączenia do działań twórczych najróżniejszych grup społecznych. Naczelną korzyścią z wszystkich tych inicjatyw jest wyzwolenie potencjału twórczego i włączenie do wspólnoty osób, które często znajdują się poza nią – tu szczególne znaczenie zdają się mieć projekty skierowane do osób starszych czy też do mieszkańców małych miejscowości.
„Animacja kultury” to zatem nie tylko hasło, ale też działanie. Korzystając z polskich i zagranicznych doświadczeń animacyjnych oraz możliwości oferowanych przez fundusze Unii Europejskiej, ludzie mający pomysł na własną aktywność kulturalną, zarówno w zinstytucjonalizowanych ramach, jak i poza nimi, stworzyli otwarte środowiska, które łączy troska o kulturę, troska o sztukę, troska o człowieka.
Autor: Natalia Mętrak
