W 2004 roku w angielskiej miejscowości Reading został uruchomiony internetowy projekt artystyczny Remix Reading. Jego głównym założeniem było nakłonienie artystów do dzielenia się własną twórczością i korzystania z twórczości innych artystów, w tym również tworzenia remiksów. W zamyśle inicjatora projektu Toma Chance’a twórcami mieli być nie tylko uznani twórcy, absolwenci szkół artystycznych lecz przede wszystkim zwykli obywatele. Głównym celem projektu miało być przybliżenie sztuki zwykłym obywatelom, pokazaniem im, że ze sztuką można się zetknąć nie tylko w galerii czy sklepie z antykami, ale rownież w internecie.
Remix Reading powstał w wyniku frustracji i zniechęcenia artystów do mainstreamowego podejścia do sztuki. Kierował nimi bunt wobec powszechnego definiowania sztuki w kategoriach biznesowych i pragnienie przywrócenia jej pierwotnego znaczenia - sztuki postrzeganej jako kolekcja twórczych przedmiotów będących wyrazem ludzkiej kreatywności. Uczestnicy projektu buntowali się przeciwko tendencji do wtłaczania działań twórczych w biznesowe ramy i operowania pojęciami takimi jak towar czy zawód ‘artysta’, które wykluczają resztę społeczeństwa z grona twórców, ograniczając tę grupę jedynie do profesjonalnych artystów.
Jak podkreśla w książce “Remiks. Aby sztuka i biznes rozkwitały w hybrydowej gospodarce” amerykański prawnik Lawrence Lessig remiksy mają w dzisiejszym świecie szczególną funkcję. Remiks staje się bowiem ‘multimedialnym językiem komunikacji współczesnego pokolenia’. Mieszanie ze sobą treści pochodzących z różnych źródeł to nowoczesny komentarz krytyczny do rzeczywistości, który często przybiera formę manifestu. Myśli i uczucia wyrażane w epoce Gutenberga za pomocą słów dziś wyrażane są za pomocą zdjęć, filmów i dzwięków. W tych wypowiedziach mieszają się elementy zapożyczone z klasyki, ale również cytaty z całkowicie współczesnych prac. Przykładem przywoływanym przez Lessiga jest Bush and Blair Love Song, teledysk w którym zmontowano fragmenty filmów z udziałem byłego prezydenta USA George’a Busha oraz premiera Wielkiej Brytanii Tony’ego Blaire’a w taki sposób, że wydaje się jakby wspólnie śpiewali piosenkę Lionela Richie i Diany Ross „Endless Love“. Jest to, zdaniem Lessiga, znakomity dowód na to, że remiks może funkcjonować jako wypowiedź polityczna na równi np. z esejem krytycznym. W obu formach wykorzystywanym narzędziem jest cytat, zmieniła się jedynie jego forma. Tekst został zastąpiony elementami multimedialnymi.
Dlatego Lessig postuluje, aby tworzenie remiksów zostało uznane jako podstawowy element edukacji medialnej, która pozwoli na kształtowanie krytycznego i zarazem twórczego podejścia do otaczającej nas rzeczywistości medialnej. Problem polega na tym, że o ile esej jest pełnoprawną i szanowaną forma literacką, to remiks ociera się często o działalność przestępczą gdyż wykorzystuje zazwyczaj fragmenty utworów chronionych prawami autorskimi, których nie można swobodnie zacytować na wzór wypowiedzi czy artykułu prasowego. Dodatkowo mnogość dostępnych w erze cyfrowej artefaktów nie ułatwia działalności twórczej, gdyż ich wykorzystanie może zostać uznane za nielegalne.
Jednak, mimo tych ograniczeń, działania projektu Remix Reading zaowocowały powstaniem ponad 500 legalnych utworów artystycznych. Było to możliwe dzięki zastosowaniu nowatorskiego rozwiązania w prawie autorskim jakim były licencje prawne Creative Commons. Licencje Creative Commons zostały stworzone w 2002 jako odpowiedź na rewolucję cyfrową i swobodny przepływ cyfrowych treści a także sztywne granice wykorzystywania treści narzucone przez prawo autorskie. Licencje Creative Commons mają ułatwiać środowiskom artystycznym, naukowym czy edukacyjnym swobodną wymianę treści. Stosując licencje prawne Creative Commons twórcy mogą zdecydować o tym w jaki sposób ich utwory będą wykorzystywane przez odbiorców. Odbiorcy zaś zyskują przejrzysty i czytelny system oznaczania cyfrowych treści, dzięki któremu mogą szybko zorientować się czy mogą wykorzystać dane materiały do swoich celów. Remix Reading był jednym z pierwszych projektów wykorzystujących nowe licencje prawne Creative Commons. Obecnie liczbę utworów objętych na całym świecie licencjami szacuje się na ponad 250 milionów a same licencje przystosowane do systemów prawnych w 52 krajach świata.
Inspiracją dla powstania wolnych licencji prawnych stosowanych do szerokiej gamy materiałów przesyłanych drogą cyfrową był ruch wolnego oprogramowania. Stworzone na użytek środowiska programistów otwarte licencje pozwoliły na swobodne przetwarzanie i edytowanie programów komputerowych, które stało się również udziałem amatorów. I chyba największym sukcesem wolnych licencji jest oddanie narzędzi twórczych w ręce amatorów, którzy w dotychczasowym, zorientowanym biznesowo świecie kultury nie mieliby możliwości uczestnictwa i zaangażowania się w tworzenie wolnej kultury.
Pojęcie wolna kultura początkowo odnosiło się bezpośrednio do kwestii związanych z napięciami powstającymi na styku tradycyjnego systemu praw autorskich i technologii cyfrowych. Opisana po raz pierwszy przez Lessiga w książce o tym samym tytule wolna kultura oznaczała kulturę tworzoną w oparciu o bardziej elastyczne prawo autorskie, które pozwala twórcom określać szerszy zakres możliwego wykorzystywania utworów. System licencji prawnoautorskich Creative Commons, przyczynił się do powstania licznych wspólnot twórczych, których członkowie do swojej działaności twórczej wykorzystują utwory udostępnione na wolnych licencjach. O wolnej kulturze można dziś mówić w kategoriach działań społecznych, których punktem wyjścia są wolne licencje, ale które wykraczają zdecydowanie poza kwestie prawne. Ten typ działalności Yochai Benkler nazywa produkcją partnerską w oparciu o dobro wspólne. Kategoria dobra wspólnego, staje się zatem nowym mianownikiem działań twórczych możliwych dzięki zastosowaniu otwartych licencji.
Wspólnoty twórcze kreowane wokół treści na wolnych licencjach są dziś w internecie powszechne. Jednym z najdobitniejszych przykładów jest otwarta encyklopedia Wikipedia. Innym przykładem jest jeden z największych internetowych serwisów fotograficznych Flickr, w którym istnieje opcja wyboru licencji fotografii. Obecnie Flickr zawiera wiele milionów wysokiej jakości zdjęć dostępnych na licencjach Creative Commons, które można wykorzystywać bez obawy o naruszenia praw autorów. Creative Commons tworzy również własną bazę danych sampli muzycznych, z których mogą korzystać artyści.
Wolne licencje zyskują także uznanie w oczach twórców, którzy odnieśli komercyjny sukces. W marcu 2008 r. zespół Nine Inch Nails udostępnił pierwszą część płyty Ghosts I-IV w serwisie peer-to-peer BitTorrent a następnie umieścił na swojej stronie internetowej wszystkie cztery albumy na licencji, która pozwala na swobodne kopiowanie i dokonywanie przeróbek (remiksów) utworów do celów niekomercyjnych. Zespół zachęcał również swoich fanów do tworzenia filmów ilustrujących muzykę. Na specjalnie do tego celu stworzonym koncie w serwisie You Tube zarejestrowało się ponad 12,5 tys. użytkowników. Płyta Ghost I-IV otrzymała dwie nominacje do nagród Grammy a także odniosła znaczny sukces komercyjny. W ciągu pierwszego tygodnia od premiery przyniosła 1,6 miliona dolarów zysku, była na pierwszym miejscu rankingu Billboard elektronicznych utworów, a także znalazła się na liście najlepiej sprzedających się utworów w formacie mp3 w sklepie internetowym Amazon.com. Wcześniej w podobny sposób dystrybuował swoją płytę In Rainbows zespół Radiohead – była ona dostępna do pobrania za darmo przez ograniczony okres czasu latem 2007. Płyta ta również osiągnęła bardzo wysokie wyniki sprzedaży.W październiku 2009 Yoko Ono wraz z zespołem Yoko Ono’s Plastic Ono Band opublikowała utwór The Sun is Down na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne wraz z pakietem sampli do ściągnięcia i zremiksowania.
Ciekawym dowodem na coraz większą popularność wolnych licencji jest przykład reportażu BBC “Digital Revolution”. Z okazji przypadającej w 2010 roku 20 rocznicy powstania World Wide Web redakcja BBC2 przygotowuje 4 odcinkowy reportaż na temat globalnego oddziaływania internetu oraz World Wide Web. Reportaż jest pierwszą produkcją BBC typu open source. Twórcy programu pragną aby efekt końcowy był wspólnym wysiłkiem internautów i producentów telewizyjnych. Po raz pierwszy BBC udostępnia widzom surowe nagrania, które mogą pobrać i swobodnie przetwarzać zgodnie z warunkami specjalnej licencji, wzorowanej na licencjach Creative Commons. BBC 2 ogłosiło także konkurs dla internautów na najlepszą zapowiedź reportażu krótki film stworzony z materiałów nakręconych na potrzebę reportażu.
Autor: Justyna Hofmokl
