W Europie kompetencje związane z gromadzeniem dokumentów dźwiękowych i audiowizualnych należą do bibliotek narodowych bądź do innych powołanych specjalnie do tego instytucji[1].
Jedno z najciekawszych rozwiązań z tego zakresu przynosi przykład francuski. W tym kraju są trzy narodowe instytucje gromadzące dorobek audiowizualny: CNC dla kina (Centre national de la cinématographie), Inateka dla francuskich programów radiowych i telewizyjnych (L'Inathèque de France) oraz Biblioteka Narodowa Francji (BnF, Bibliothèque nationale de France), gromadząca dokumenty dźwiękowe, filmy i materiały wideo. Ina i CNC udostępnia swoje zbiory w czytelni BnF.
Interesujący przykład dotyczący gromadzenia dokumentów dźwiękowych i audiowizualnych odnaleźć można także w Norwegii. Tamtejsza Biblioteka Narodowa archiwizuje dokumenty dźwiękowe i audiowizualne, w tym programy radiowe. Dostaje kopie wszystkiego, co nadają stacje państwowe, natomiast prywatne rozgłośnie przekazują to, czego biblioteka sobie zażyczy. Chociaż Library of Oslo University otrzymuje na mocy ustawy o egzemplarzu obowiązkowym po dwa egzemplarze dźwiękowe, a The Norvegian Film Institute filmy i wydawnictwa audiowizualne, to jedna z tych kopii powinna zostać przekazana w formie depozytu Bibliotece Narodowej. Podobne rozwiązanie ma miejsce w Danii. Najnowsze modyfikacje prawne umożliwiły gromadzenie programów radiowych i telewizyjnych przez The State Library. Dokumenty audio gromadzi w/w instytucja oraz The Royal Library. Dorobkiem filmowym zajmuje się natomiast Dannish Film Institute.
Zdarza się również, że archiwa radiowe zostają przekazane pod opiekę bibliotekom. Przykładem może być hiszpańska Biblioteca de Catalunya, wraz ze swoim Sound Archive. Choć gromadzenie dokumentów dźwiękowych i audiowizualnych przebiega zgodnie z ustawą o egzemplarzu obowiązkowym (odrębną dla Katalonii), to w 1994 roku Radio Barcelona przekazało tej bibliotece całą kolekcję płyt oraz duży wybór programów radiowych, nadawanych od 1924 roku.
W Szwecji Biblioteka Narodowa gromadzi książki, a tuż obok niej, w roku 1978, powstało The National Archive of Recorded Sound and Moving Image. SLBA jest odpowiedzialne za gromadzenie programów radiowych i telewizyjnych, kopii filmów i multimediów, płyt CD, w tym audiobooków (po 1 kopii). Jest to zatem oddzielna instytucja powołana specjalnie dla tego typu dokumentów. Podobne rozwiązanie ma miejsce w Austrii, gdzie dokumenty dźwiękowe i audiowizualne razem z programami telewizyjnymi i radiowymi gromadzi Technisches Museum Wien mit Österreichischer Mediathek, a także w Szwajcarii. W tym kraju działa Swiss National Sound Archives, które, zgodnie z ustawą z 1987 roku, zajmuje się nagraniami dźwiękowymi. Gromadzi i kataloguje wszystkie dokumenty audio, zarówno mówione, jak i muzyczne. Filmy są gromadzone w Cinémathčque Suisse w Laussanne. Ważne jest to, że w Szwajcarii różne instytucje gromadzące dokumenty dźwiękowe i audiowizualne współpracują ze sobą (np. Swiss National Sound Archives ze Swiss National Library). Rozwiązanie pośrednie przynosi przykład fiński. W 1981 roku nagrania dźwiękowe zostały dodane do ustawy o egzemplarzu obowiązkowym, a w 1984 roku powstał oddzielny Act on Archives for Motion. Zgodnie z tymi zapisami, Biblioteka Narodowa gromadzi nagrania dźwiękowe, zdjęcia, mikrofilmy, a The National Audiovisual Archive archiwizuje programy radiowe i telewizyjne oraz filmy.
Kilka krajów europejskich nie posiada aktów prawnych dotyczących gromadzenia egzemplarzy obowiązkowych dokumentów dźwiękowych i audiowizualnych, np. Holandia w ogóle nie posiada ustawy o obowiązkowym egzemplarzu bibliotecznym i gromadzi publikacje wyłącznie na podstawie odrębnych umów z wydawcami. W Niemczech nie ma ustawy dotyczącej gromadzenia dokumentów audiowizualnych i programów radiowo-telewizyjnych, choć znajdują się archiwa tego typu. Deutsches Musikarchiv z Deutsche Nationalbibliothek archiwizuje wyłącznie druki i nagrania dźwiękowe opublikowane w Niemczech. Ciekawy przykład odnaleźć można w Wielkiej Brytanii, gdzie trzy archiwa zbierają materiały filmowe: The British Film Institute, walijski The Sound and Screen Archive oraz Scottish Screen Archive. W Wielkiej Brytanii nie ma ustawy dotyczącej dokumentów audiowizualnych, natomiast te, które trafiają do BFI związane są z darowiznami, bądź napływają na prośbę pracowników. Ustawowe wymagania dotyczą telewizji, ale tylko części ich materiałów. Istnieje też szereg umów o dobrowolnym egzemplarzu nagrań dźwiękowych, filmowych lub połączeniu obu form. Wiodącą rolę w gromadzeniu dorobku audio prowadzi The British Library National Sound Archive, które dysponuje ponad milionem nagrań dźwiękowych (m.in. dzięki współpracy z British Phonographic Industry).
Na powyższych przykładach można zauważyć, że większość krajów posiada ustawę o obowiązkowym egzemplarzu bibliotecznym i że gromadzenie materiałów dźwiękowych i audiowizualnych stanowi w niej ważny element. Należy podkreślić, że coraz bardziej widoczna jest potrzeba gromadzenia i udostępniania programów radiowych i telewizyjnych, które na ogół są „schowane” w archiwach poszczególnych nadawców, a często nie są nawet przez nich zachowywane. W związku z tym, w niektórych przypadkach, powstają instytucje specjalnie do tego powołane, w innych kompetencje dotyczące archiwizowania programów radiowych i telewizyjnych przejmują biblioteki narodowe[2].
Autor: Marlena Wieczorek
[1] Tekst powstał w oparciu o informacje zawarte na stronach internetowych opisywanych instytucji oraz na podstawie rozmów z ich pracownikami. Z uwagi na znikomą ilość publikacji na ten temat oraz możliwymi zmianami w aktach prawnych w 2009 roku, autorka zastrzega sobie prawo do występowania nieznacznych nieścisłości.
[2] W Polsce, zgodnie z Ustawą o obowiązkowym egzemplarzu bibliotecznym, do otrzymywania egzemplarzy obowiązkowych dokumentów dźwiękowych i audiowizualnych uprawnione są trzy instytucje: Biblioteka Narodowa i Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Filmoteka Narodowa (filmy kinowe i telewizyjne). Niedawno jednak, powstał również Narodowy Instytut Audiowizualny (NINA), który ma gromadzić, digitalizować i udostępniać programy radiowe i telewizyjne. Przyp. aut.
