Początki pojęcia klastra sięgają badań prowadzonych przez Alfreda Marshalla w XIX wieku. Zaobserwował on istnienie skupisk firm pojedynczych branż (nazywanych przez niego dystryktami przemysłowymi) w regionach przemysłowych w Wielkiej Brytanii. Jako pierwszy wskazał realne korzyści płynące z tego rodzaju współpracy pomiędzy danymi przedsiębiorstwami o komplementarnej dziedzinie działalności. Najważniejszym wnioskiem, znacząco wpływającym na rozwój klastrów była możliwość racjonalnego i efektywnego rozkładu pracy pomiędzy współpracującymi z sobą firmami.
Po raz pierwszy termin klaster (ang. cluster – oznacza grupę podobnych jednostek) został użyty przez amerykańskiego ekonomistę Michaela E. Portera w książce pt. „Przewaga konkurencyjna narodów” (1990). Według definicji Michaela E. Portera „klastry przemysłowe to geograficzna koncentracja konkurencyjnych firm w powiązanych sektorach, związanych ze sobą gospodarczo, dzielących te same umiejętności, technologie i infrastrukturę. W klastrze, wielkie i małe przedsiębiorstwa osiągają znacznie więcej niż gdyby miały pracować same, dzięki sieci związanych przedsiębiorstw, dostawców, usług, instytucji akademickich oraz producentów skoncentrowanych na tym samym obszarze. Koncentracja wspomaga tworzenie nowych przedsiębiorstw, produktów oraz nowych miejsc pracy dla wysoko wykwalifikowanych, dobrze opłacanych pracowników”.
Charakterystyczną cechą klastra obok koncentracji przestrzennej jest określenie wspólnej trajektorii rozwoju oraz jednoczesna współpraca (tam gdzie jest możliwe uzyskanie efektów synergicznych np. prace badawczo-naukowe, marketing, lobbowanie) i konkurowanie pomiędzy poszczególnymi podmiotami tworzącymi klaster.
W literaturze anglojęzycznej to zjawisko nazywane jest co-opetition (co-operation – współpraca i competition – rywalizacja). Klaster jest formą sieci powiązań przemysłowych występujących w obrębie jednego regionu, w którym bliskość firm, instytucji korzystnie wpływa na ich efektywną kooperację. W skład klastra wchodzą poza przedsiębiorstwami, firmami również instytucje oraz pokrewne jednostki, które mogą pełnić funkcję know-how (termin określający konkretną wiedzę techniczną z danej dziedziny) – będą to tzw. inkubatory przedsiębiorczości, ośrodki badawczo-rozwojowe, uczelnie. Dzięki współdziałaniu pomiędzy danymi podmiotami klastra mamy do czynienia z efektywnym przepływem informacji (duża rotacja kadr), wiedzy i technologii, co przyczynia się do wzrostu innowacyjności w danym sektorze.
W wyniku współdziałania poszczególnych podmiotów skupionych wokół klastra zwiększa się ich konkurencyjność na rynku. Poza tym, wzrasta poziom produktywności w ramach klastra, przez skupienie zasobów materialnych oraz ludzkich. Poprzez zwiększenie pozycji na rynku występuje efekt przyciągania nowych przedsiębiorstw, technologii w ramach klastra, czego doskonałym przykładem jest Dolina Krzemowa w USA, która efektywnie absorbuje nowe technologie oraz nowe przedsiębiorstwa informatyczne. Działalność klastra może być dodatkowo wspomagana przez władze regionalne i ponadregionalne poprzez tworzenie spójnych regulacji prawnych i przyjazne nastawienie wobec nowych inwestorów. Opracowanie korzystnej polityki fiskalnej z perspektywy małych i średnich przedsiębiorstw wpływa na ułatwienie organizacji strukturalnej w obrębie danego klastra, co w naturalny sposób determinuje ich mobilność i efektywność oraz wdrażanie nowych technologii.
Podział Klastrów:
model włoski – klaster pokrewny włoskim okręgom przemysłowym (dystrykty przemysłowe), bez sformalizowanej struktury, przy braku powiązań kapitałowych, z silnymi powiązaniami lokalnymi;
klaster o charakterze bieguna wzrostu (z centralnym ośrodkiem innowacji), gdy duże przedsiębiorstwo jest powiązane z liczną grupą małych firm (np. Toyota City, Seattle Boeing);
model holenderski – klaster oparty o wiedzę, gdy centrum jest ośrodek badawczo-rozwojowy;
model duński – klaster z dominującym udziałem przedsiębiorstw MŚP (małe i średnie przedsiębiorstwa), które wykorzystują korzyści skali; w tym przypadku spotykane jest zewnętrzne wspomaganie procesu tworzenia więzi kooperacyjnych, np. poprzez aktywną politykę rządu, która stymuluje powstawanie nowych przedsiębiorstw i tworzenie nowych miejsc pracy.
Więcej informacji na stronach:
www.clusterobservatory.eu.
www.creativeclusters.com
www.clustercompetitiveness.org
Autorzy: Ewa Bender, współpraca Maciej Bujalski, Fundacja Pro Cultura
